Loading

 

Kościół świętych Apostołów Piotra i Pawła

PiP - od DominikaskiejDominikanie zostali sprowadzeni do Chełmna, wkrótce po tym jak ziemia chełmińska została przekazana przez księcia Konrada Mazowieckiego w ręce Zakonu Krzyżackiego. W tradycji dominikańskiej przyjmuje się, że tutejszy konwent został założony już w 1228 r., a więc na pięć lat przed nadaniem praw miejskich dotychczasowemu grodowi. Dominikanie przybyli, aby prowadzić akcję misyjną wśród sąsiednich niechrześcijańskich plemion pruskich. Rzecznikiem włączenia się Dominikanów do tej akcji misyjnej był papież Grzegorz IX i jego legat biskup Wilhelm z Modeny. Tradycja dominikańska utrzymuje, że erekcji chełmińskiego konwentu dokonał św. Jacek Odrowąż, pierwszy polski dominikanin. Klasztor chełmiński powstał jako siódmy z kolei po Krakowie, Wrocławiu, Kamieniu Pomorskim, Płocku, Gdańsku i Sandomierzu i od samego zarania przynależał do prowincji polskiej.

PiP - nagrobekJednym z możnych protektorów chełmińskiego konwentu był Heidenryk, prowincjał dominikanów polskich w latach 1238-1240, a od 1243 r. pierwszy biskup chełmiński. Najprawdopodobniej jego stałym miejscem pobytu w okresie tworzenia nowej diecezji był tutejszy klasztor. O szczególnych związkach Heidenryka z dominikanami chełmińskimi świadczy fakt, że miejscem jego wiecznego spoczynku stał się tutejszy kościół klasztorny. Szczątki zmarłego w dniu 29 czerwca 1263 r. biskupa spoczęły w prezbiterium, które właśnie zaczęto wznosić. Mogiłę pokryła, wykonana z białego wapienia płyta z wizerunkiem biskupa ubranego w szaty pontyfikalne, z pastorałem w ręce i udzielającego błogosławieństwa.

Brak przekazów źródłowych nie pozwala ściśle określić daty rozpoczęcia i zakończenia budowy świątyni i klasztoru. W każdym razie zasadniczy zrąb kościoła powstał już w wieku XIII. Jak przystało na średniowieczną świątynię jest ona orientowana na wschód. Pod budowę wybrano niewielki wzgórek. W jego najwyższym punkcie przystąpiono do wznoszenia prezbiterium, zamkniętego połową ośmiokąta. Do dnia dzisiejszego zachowało ono pierwotny kształt nie ulegając późniejszym przebudowom. Długość prezbiterium wynosi 22,9 m, szerokość 8,7 m, wysokość 19,2 m. Jest to pierwsze na ziemi chełmińskiej tak bardzo strzeliste wnętrze. Na szczególną uwagę zasługują w nim krzyżowo-żebrowe i gwiaździste sklepienia oraz rzeźbione konsole służek na ścianach (wśród nich: wizerunek syreny). Niegdyś prezbiterium było dostępne jedynie dla zakonników, którzy tu właśnie gromadzili się na codzienne modlitwy.

PiP - krzyKościół ma 54,5 m długości wewnętrznej. Z uwagi na to, iż stanął na skraju skarpy wiślanej posiada solidne fundamenty oraz mury, których grubość w prezbiterium wynosi około 1,5 m. Największą architektoniczną ozdobą świątyni jest piękny szczyt zachodni, który niczym ołtarz o wysokości 31 m i szerokości 19 m zamyka ulicę Dominikańską. Szczyt ten zainspirował nawet prof. Jana Zachwatowicza przy odbudowie zniszczonej podczas II wojny światowej katedry warszawskiej. Ciekawostką jest, iż jest on asymetryczny w stosunku do prezbiterium, co wyraźnie widać, gdy spojrzy się od stopni ołtarza w kierunku wejścia. Wchodząc do kościoła, w kruchcie, warto zwrócić uwagę na ostrołukowy, wykonany z profilowanej cegły, gotycki portal.

Ze średniowiecznego wyposażenia świątyni nic się nie zachowało. Natomiast o dawnej świetności jego wnętrza świadczą malowidła naścienne przedstawiające Rzeź Niewiniątek oraz Golgotę. Oba malowidła zostały odsłonięte w 1969 r. Są one najprawdopodobniej fragmentem większej całości, fryzu obiegającego niegdyś świątynię dookoła.

Wzdłuż północnej ściany rozciągał się klasztor, natomiast od wschodu klasztorne ogrody. Do konwentu należała również jedna z baszt miejskich, zwana Dominikańską. Od miasta teren klasztorny odgradzał mur biegnący wzdłuż ulicy Wodnej i Kościelnej.

W II połowie XVII wieku korpus główny został poddany przebudowie. Na sześciu potężnych filarach rozpięto barokowe sklepienie. Stopniowo dokonano też wymiany wyposażenia kościoła. Główny, barokowy ołtarz wykonano w I połowie XVIII w. Jego strzelistość podkreśla siedem kolumn, na których tle umieszczono patronów chełmińskiego konwentu – Świętych Piotra i Pawła. Ponad nimi zaś rozgrywa się scena koronacji Najświętszej Maryi Panny. Z tego samego czasu pochodzą stalle dla 12 zakonników, chrzcielnica oraz ambona, którą usytuowano przy pierwszym filarze nawy głównej. Na jej baldachimie, wokół globu z krzyżem posadowiono personifikacje czterech kontynentów: Europy, Azji, Afryki i Ameryki.

W posadzce pod łukiem tęczowym znajduje się płyta nagrobna, wykonana z czerwonego marmuru, przedstawiciela możnego rodu szlacheckiego Prus Królewskich, dworzanina królewicza Władysława Wazy, Macieja Kosa zmarłego w 1628 r. Zdobiący ją medalion przedstawia cztery herby: Kos, Topór, Wieniawa, Poraj.

Na południowej ścianie znajduje się niewielka tablica epitafijna podkomorzanki malborskiej Heleny Dobrskiej z Czapskich. O żalu męża po stracie młodej żony świadczy jego treść, pisana piękną staropolszczyzną.

PiP-ambonaDominikanie na przestrzeni sześciu wieków obecności w Chełmnie odgrywali istotną rolę w życiu religijnym miasta. Rozwinęli kult św. Dominika, św. Tomasza z Akwinu, św. Jacka, św. Tekli. Słynęli z organizowania procesji różańcowych i nabożeństwa do Męki Pańskiej. Przy kościele działało bractwo religijne św. Jana Nepomucena. Zachowały się przesłanki o trzech dominikańskich kapitułach generalnych, które odbyły się w Chełmnie w latach: 1370, 1450, 1517. W klasztorze istniała zasobna biblioteka.

W 1829 r. zaborcze władze pruskie wydały dekret o kasacie konwentu. Kościół i klasztor pozostawał jednak w rękach dominikanów aż do początku 1836 r. Ostatni dominikanie chełmińscy zostali przydzieleni do innych kościołów. W 1830 r. spaliły się zabudowania klasztorne. Usunięte zostało w większości wspaniałe wyposażenie świątyni. Podupadający kościół został przekazały miejscowej gminie ewangelicko-augsburskiej. Protestanci rozebrali resztki klasztoru, oraz kaplicę św. Jacka, która znajdowała się przed wejściem do kościoła.

Wyprzedano też drogą licytacji dobra ziemskie, a pozyskane środki przeznaczono na remont świątyni. Pierwsze uroczyste nabożeństwo ewangelicy odprawili tu dopiero 1 sierpnia 1841 r. W ramach przeprowadzonej w międzyczasie modernizacji wnętrza sprawiono nowe ławy i empory. W 1880 r. nowe 23-głosowe organy, wykonała firma Sauera z Frakfurtu nad Odrą. PiP - witraZainstalowano gazowe oświetlenie świątyni, którego relikty są nadal widoczne. Zamierzano także dobudować neogotycką wieżę, ale projektu tego na całe szczęście nie zrealizowano. Przebudowano natomiast starą zakrystię oraz kruchtę nadając im neogotyckie kształty. W 1892 r. do ostrołukowego okna kruchty wstawiono witraż z wizerunkiem Chrystusa, Marcina Lutra i Filipa Melanchtona (dwa ostatnie są obecnie w zbiorach Muzeum Ziemi Chełmińskiej). Założono także ogrzewanie kościoła. Piec do kotłowni usytuowanej po stronie północnej prezbiterium sprowadzono aż z Düsseldorfu w 1912 r.

W związku z konfiskatą u kresu I wojny światowej spiżowych dzwonów, w 1927 r. zamówiono w Apoldzie i następnie zawieszono na neogotyckiej kruchcie trzy żelazne dzwony. Mimo że wykonane są z niezbyt szlachetnego metalu, to cechują się piękną barwą brzmienia. Obecnie są to największe dzwony w Chełmnie. Średnica największego wynosi 158 cm.

PiP - cianaKościół pozostawał w rękach gminy ewangelickiej aż do 1945 r. Wówczas to, po ponad 100 latach, ponownie stał się świątynią katolicką, pełniąc od tej pory funkcję kościoła pomocniczego parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Do końca lat 60-tych Msze św. odbywały się tu w każdą niedzielę, zaś do początku lat 90-tych raz w tygodniu, w dzień powszedni, z wyjątkiem okresów zimowych i wakacji. W 1966 r. kościół pełnił przejściowo funkcję kościoła garnizonowego. W latach 1969-1970 przeprowadzono częściowe prace remontowe i konserwatorskie. Kolejne szeroko zakrojone prace podjęto w 2003 r.

W latach 2005-2006 przeprowadzono kompleksowy remont dachu świątyni: naprawiono więźbę, wymieniono dachówkę oraz podniesiono dachy ponad nawami bocznymi. Dokonano także częściowej naprawy wątków ceglanych, szczególnie na skarpach. W 2008 r. skuto część najbardziej zawilgoconych tynków i zdjęto betonową posadzkę odsłaniając pierwotną posadzkę ceglaną.

Obecnie odprawiane są dwie msze św. w ciągu roku: w Dni Krzyżowe oraz 29 czerwca w uroczystość Świętych Piotra i Pawła. Obie msze zaczynają się procesją, która wyrusza o godzinie 630 z kościoła parafialnego. Kościół służy także celom kulturalnym: odbywają się tu koncerty muzyki klasycznej i religijnej, są organizowane wystawy.

Opracował: Marek G. Zieliński

 

886758
Dziś
Wczoraj
Tydzień
Poprzedni tydzień
Miesiąc
Poprzedni miesiąc
Wszystkie
553
535
2498
814716
12336
19960
886758
Twoje IP: 54.224.158.232
Data/Godzina: 2017-09-20 23:27:43